You are here

Қазақстандық білім беру жүйесі уақыт талабына жауап береді ме?

Printer-friendly versionPDF version

"Білімді ел –образованная страна" газеті, 2015ж. 24 қараша, №22.

Өзгеріс құпиясы – барлық күш қуатты  ескімен алысуға емес, жаңа нарсе туындауға бағыттау.

Көне ойшыл, алғаш афин философы Сократ (шамамен біздің э.дейін 469 ж. - 399 ж. б.з.). 

Мәскеудің беделді университетінде білім алған, экономика ғылымдарының кандидаты, менің баспалдақ алаңындағы көршім немересіне математика пәні бойынша үй тапсырмасын орындауға көмектесе алмайтындығына жиі шағымданады. «Масқара! Олар онда не нәрсені үйренеді! Бірінші рет естіп тұрған тақырыптарға рефераттар, жоба жұмыстары!»,­- деп айтады ол. Біз онымен әлем өзгергендігі, біз өзгергендігіміз жайлы, сонымен қатар, білім берудің мазмұныда өзгеретіндігі туралы қызу пікірталасқа түстік.

Иә, бұл біздің отандастарымыздың тек аға буын өкілдері ғана емес, еліміздің азаматтарының кейбір бөлігі де советтік мектепті аңсайтынын атап өткен жөн.  Олар үшін ол – классикалық, іргелі білім беру үлгісі, «ғасырларға» білім беру.  Олардың санасында басқа моделі жоқ және кез келген білім беру жүйесін реформалау, оның ішінде, білім беру мазмұнын жаңарту қолайсыз нәрсе ретінде қабылданады.  

Не үшін білім беру мазмұнын жаңарту қажет?

Бүгінгі оқушылар – 21 ғасырдың балалары.  Жаһандану және бірігу ғасыры.  Адам ресурстар ұтқырлығы дәуірі.  Өсіп отырған бұқаралық ақпарат құралдары мен технологиялар ықпалының ғасыры. Ақпараттық-коммуникациялық технологиялар саласында алып өзгеріс ғасыры[1].

Әлемде болып жатқан өзгерістер (шекараның ашықтығы, қарым-қатынас көлемі мен жылдамдығы, экономиканың дамуы, адамдардың өзін-өзі басқаруы) біздің балаларымыздың дамуы мен біліміне қалай әсер етіп жатыр?  Бұл өзгерістерге қазақстандық білім беру жүйесі қалай әсер етеді?

Осы ғасырдың басында «бүгін біздің алдымызда тұрған басты мақсат, жаһандану әлемнің барлық халықтарының оң факторы болуын қамтамасыз ету» деп айтылған БҰҰ Бас Ассамблеясымен «Мыңжылдық декларациясы» қабылданды. Ағымдағы және болашақ қалыптастыру жөніндегі күш-жігерді жаһандану табуы мүмкін толық қамтылған әділ сипаты арқылы ғана жүріп кең ауқымды және жалпы ортақ адам оның саналуандық қатыстылығын барлық түрі негізделген».         

Жаһандану адам қызметінің барлық салаларын қозғайды. Ол діннің, мәдениеттің, салт-дәстүрдің, бейбітшіліктің, ділдің, әлемге деген адамның қарым қатынасының өзара сіңісуін қамтамасыз етеді.

Ұрпақтардың тарихи сабақтастығын, Қазақстан халқының рухани құндылықтарын сақтап қалуды,  жеке қатынастардың мәдениетін қалыптастыру - Обеспечить историческую преемственность поколений, сохранить духовные ценности народа Казахстана, сформировать культуру межличностных отношений – отандық білім беру міндеттерін қамтамасыз етеді.  Осы міндеттерді шешудің негізгісі мемлекеттік тілді дамыту, көптілді білім беруді ендіру, «Мәңгілік ел» құндылықтарын енгізу,  ынтымақтастық, сыни ойлау дамытуға ықпал ететін технологиясын пайдалану болып табылады.

Қазіргі заман - бейбітшіліктің өсіп тұрған ағындарын білдіреді. Қазіргі адам XVII ғасыр адам – өмір бойы алған ақпаратты екі ай ішінде соншама ақпарат алып және өңдейтіні белгілі.

Жердің барлық жағажайларындағы ұнтақтар саны 700 500 000 000 000 000 000 

(немесе жеті квинтильон бес квадриллион). 

Ғалымдардың санауы бойынша 40 зеттабайт бұл жер шарының 

барлық жағажайларының ұнтақтарының санынан 57 есе көп. 

http://russia.emc.com/about/news/press/2012/20121211-01.htm

IDC[2] (2012 ж.) алтыншы зерттеу мәліметтері бойынша Интернет технологиялар мен қол жеткізу жаппай соңғы 2 жылда ақпарат көлемі екі есеге өсуіне алып келді. 2012 жылы жинақталған деректер көлемін 2,8 зеттабайтқа бағалады және 2020 жылы 40 зеттабайтқа (ZB) дейін  көлемнің ұлғаю жоспарлануда, бұл 14 %-ға өткен болжамдардан асады.                                

Егер 40 зеттабайт маліметтерін қазіргі Blue-ray дисктеріне (қағаз және пластикалық орамдары жоқ) жазатын болда, онда оның салмағы 424 авианосцқа тең болатын еді. Blu-ray Disc, BD (англ. blue ray — көк сәуле және disc — диск; blu менblue бірге жазылуы — әдейі) — отпикалық тасығыштың пішімі, тығыздығы жоғары цифрлық деректерді сақтау, жазу үшін пайдаланылады.

IDC сарапшыларының болжамдары бойынша деректер саны кем дегенде екі есе үлкейтілу болады, бұл ретте пайдалы ақпарат әрбір екі жыл сайын жер шарында ғана үлесі 35% құрайтын болады.   

Қоғам дамуының қарқынын жеделдету, ғылыми ақпараттың зерттеу және өндіру күрт өсуіне әкелді, сонымен қатар қарқынды «қартаю» және бұрын жинақталған адам білім мен дағдыларды кейбір тозу әкеп соқты ғана емес.       

Мынадай мысал келтіру жеткілікті. Біздің көптеген балаларымыз шам теледидар дегеніміз не екені есінде жоқ, ал немелеріміз пейджерлар және дисктер туралы ешқашан естімеген.

Ақпараттың осындай толқынында қалай орағыту керек? Пайдалы және қажеттісін қалай айырып алуға болады, себебі бүкіләлемдік тор моральдік және этикалық мазмұнға және енгізілген ақпараттың мазмұнына жауап бермейді? Бүгінгі мектеп осы мәселені шешуге балаға көмектесе аладыма?

21 ғасырдың сауатсыз адамдары олар жазып және оқи алатындар емес, білгенін ұмытып қайта үйренетін адам.

Элвин Тоффлер (1928 жылғы 4 қазанда туылды.) — американдық философ,

әлеуметтанушы және футуролог, бірден бір тұжырымдамалардың авторы

Соңғы кезге дейін қазақстандық мектеп, атап айтқанда, іргелі білім беру бұрынғы кеңестік білім жүйесінің үздігін сақтап қалғандай көрінді. Дегенмен,  біздің оқушылардың білім сапасын TIMSS-2011, PISA-2012 халықаралық салыстырмалы зерттеулеріндегі қатысу нәтижелері акдемиялық білім деңгейі жеткілікті бола тұра, қазақстандық оқушылар оны тиімді қолдана алмайды.  

Халықаралық сарапшылардың пікірінше (ЭЫДҰ, 2014) бүгін Қазақстан мектептерінде оқушыларды оқыту көбіне теорияға баса назарын ауадара отырып жүргізіледі,  ықтимал білім бағдарламасына көп уақыт бөлінбейді «соның нәтижесінде шәкірттер жеткілікті дәрежеде алған білімдерін жаңа жағдайлар тұрғысында тиімді қолдана алмайды және пайдалана алмайды» [3]. Жоғары деңгейдегі ойлау оқыту дағдыларын дамытуға ықпал етпейді. 

«Реформалардың балаларға қызығушылығы болмаған кезде, білімде ымырт жағдай болады».

Майкл Барбер, Pеаrson компаниясының білім беру саласындағы бас кеңесші

Біздің балаларымыздың болашақ қызығушылықтарына қазіргі заман талабына жауап бере алатын ертеңгі мектеп қандай болу керек деген сұрақ туындайды? Оған қандай өзгерту қажет? Үздік білім беру жүйесі қалай жетілдірілуде?

Қазіргі уақытта іс жүзінде барлық әлемнің дамыған елдері оқушы оқу үрдісінің басты тұлғасы болуы үшін, таным қызметі ұстаздар-зерттеушілердің назарында болу үшін өз білім беру жүйелерінің танымдық қызметін реформалау қажеттігін түсінді[4].

Балаларға есейгенде оларға падалыны үйрету қажет.

Аристипп (ок. 435 - ок. 355 б.э.д.) - грек философы, Сократтың шәкірті

Әлемдік озық державалардың білім беру жүйелері, ең алдымен құзыреттіліктерін дамыту жөніндегі ЭЫДҰ елдер назарында. Бұндай елдер адами ресурстардың бәсекеге қабілеттілігі есебінен үлкен экономикалық табыстарға қол жеткізіп отыр (Корей, Жапония, Финляндия және т.б.).

Қазақстан алдында жаңа мектептегі білім беру мазмұнын көшу есебінен білім сапасын арттыру мақсатын қойды,  оның ортасында – оқушылардың функционалдық сауаттылығын арттыру, өз бетінше іздестіру дағдыларын,  өлшемді талдау және бағалау, яғни, «білетін адамнан» «шығармашылық ойлауға қабілеті, өзін-өзі дамыта алатын, әрекет ете алатын тұғаға» айналу[5].

Біз инновация дәуірінде өмір сүріп жатқандықтан, практикалық білім беру әлі басталмаған

және қандай анық сипатталған болуы мүмкін емес жұмысқа тұлғаны дайындау керек.

      Питер Друкер (1909- 2005) – австриядан шыққан американдық ғалым;

экономист, публицист, педагог, XX ғасырдың ең ықпалды менеджмент теоретиктерінің бірі.

Мұғалім оқушыға адамзаттың барлық жетістіктерін, барлық білімді бере алмайды, бірақ «балық емес, қармақты» бере алады. Ол осы білімді қалай табу керек екенін үйретеді. Ол шығармашылық және сыни ойлау дағдыларын үйрету мүмкін. Ол оқушылардың функционалдық сауаттылығын дамытуға үлес қоса алады.

Мұндай әдістің маңыздылығын  ЮНЕСКО конференциясында американдық бизнесмен Джон Гриллос[6] білдірді. Ол атап айтқандай, оқушылардың сол және өзгеде аумақтағы алған білімдері оны алаңдатпайды, өйткені бұл білімдер үнемі өзгерістерге ұшырап отырады және оны оқушы игеріп, түсініп аламын дегенше ол білім ескіріп қалады. Бизнесмен «ақпаратпен өз еркімен жұмыс істей алатын, түрлі салаларында біліктілігін және дербес өз білімін арттыру, экономикаға жас мамандар келу үшін, егер қажет болса, жаңа білім, мамандық, өйткені, өмір бойы осымен айналысу керек болады» әлдеқайда маңызды деп есептейді.

Ы.Алтынсарин атындағы Ұлттық білім беру академиясымен «Назарбаев Зияткерлік мектептері» Дербес білім беру ұйымының білім беру бағдарламалары орталығымен тығыз ынтымақтастықта білім берудің жаңартылған оқу бағдарламалары және стандарттары әзірленуде.

Бастауыш білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты[7]  білім беру мазмұнының жаңаруына нақты талаптар мен мақсатын айқындады  «…білім беру кеңістігін құру, білім алушылардың жеке басының үйлесімді қалыптасуы мен дамуы үшін қолайлы жағдайлар,  кең спектрлі мынадай негізгі дағдыларға ие: 1) функционалдық және шығармашылық білімді қолдану; 2) сыни тұрғыдан ойлау; 3) зерттеу жұмыстарын жүргізу; 4) ақпараттық және коммуникациялық технологияларды пайдалану; 5) коммуникацияның әр түрлі тәсілдерін қолдану, соның ішінде тілдік дағдылар; 6) жеке және топта жұмыс істеу қабілеті».

Осылайша, білім беру парадигмасы өзгереді,  біз «Өмір бойы жақсы білім» тұжырымдамасынан өмір бойы оқыту қажеттілігі түсінігіне ауысып жатырмыз.

Қазақстанда осы оқу жылында 30 тірек мектептерінің базасында білім беру мазмұнын жаңарту жөніндегі шараларды іске асыру басталды. Келесі жылдан бастап бүкіл білім беру жүйесі жаңартылған білімге көшу жоспарланып отыр.

Жаңартылған білімді енгізудің нәтижесі кең спектрлі дамыған дағдысы бар, осы жағдайларда оған тым құбылмалы бейімдеуді қамтамасыз ететін білімді адам болуы керек.  

Ұлттың бәсекелестігі, ең алдымен білімдарлық деңгейімен анықталады, 

ХХI ғасырда білімін дамытпайтын ел, сәтсіздікке ұшырайды.

 Н.А.Назарбаев – Қазақстан республикасының Президенті.

Білім беру парадигмасының ауысыуы Қазақстанның әлемдік білім кеңістігіне кіруін қамтамасыз етуі тиіс. 21 ғасырда мемлекеттердің бәсекелестігін айқындаушы ұлттың білімдарлық деңгейі, оның озық технологияларын іске асыру қабілеті мойындалған.    

Білім беруді жаңарту бұл тек оның мазмұнын жаңарту ғана емес. Бұл оқу үрдісінің жаңарауын ұйымдастыру,  бағалау жүйесі, «мұғалім - оқушы»өзара қарым-қатынас жүйесі. Яғни, білім берудің барлық компаненттерінің жаңаруы – мазмұны, әдістері, нысандары мен құралдары. Бірақ бұл келесі әңгіменің тақырыбы.


[1] Шамшидинова К.Н.  От образовательной политики к практике и исследованию. Материалы  Международной конференции «Образовательная политика, практика и исследование», 2014.

[2] International Data Corporation (IDC) — аналитическая фирма, специализирующаяся на исследованиях рынка информационных технологий. Является подразделением компании International Data Group. Штаб-квартира — Фремингем, Массачусетс. По собственным данным на IDC работают более тысячи аналитиков в 110 странах мира.

[3] Обзор национальной образовательной политики. Среднее образование в Казахстане. ОЭСР, 2014.

[4] http://www.twirpx.com/file/1015363/ Барбер Майкл, Муршед Мона Как добиться стабильно высокого качества обучения в школах: уроки анализа лучших систем школьного образования мира, 2008.

[5] http://www.zakon.kz/4743162-shagi-k-konkurentosposobnojj-nacii-a..html. А. Саринжипов  Шаги к конкурентоспособной нации.

[6] Файзуллаева Н.С. «Мировая система образования», учебное пособие–Т.:ТДИУ, 2011.

[7] Государственный общеобязательный стандарт начального образования,  утвержденный постановлением Правительства РК от 25 апреля 2015 года №327.