You are here

Қазақстандық әлеуметтану. Сену тексеруге болмайды…

Printer-friendly versionPDF version

"Білімді ел –образованная страна" газеті, №19, 2015ж. 13 қазан 

Әлеуметтік зерттеулер туралы біз көбінесе өз дәлелдерін және шешімдерін сандармен растайтын саясаткерлер мен сайлау науқаны кезінде немесе мемлекеттік қызметкерлердің аузынан естиміз. Бірақ, іс-жүзінде әлеуметтік зерттеулер нарығындағы жағдай қандай? Осы зерттеулерді кім жүргізеді? Оларға кім тапсырыс береді? Қоғам үшін әлеуметтік деректердің қажеттілігі қандай? Елімізде және әлемде әлеуметтік зерттеулер нарығының жай-күйі мен үрдістері қандай?

Әлеуметтік зерттеулер нарығы Қазақстанда біршама таяуда - ХХ ғасырдың 90-шы жылдарында пайда болды. Осы кезеңде алғаш рет республикамызда әл-Фараби атындағы ҚазМУ базасында әлеуметтік бөлімше ашылды. Дәл ҚазМУ, содан кейін Л.Н.Гумилев атындағы ЕҰУ түлектері еліміздегі алғашқы зерттеу агенттіктерінің қызметкерлері болды. Әлеуметтік зерттеулердің, әлеуметтік ғылымдардың және олардың кезеңдерінің институттандырылуының дамуы туралы К.У.Биекенов, А.К.Садвакасова, З.К.Шаукенова сияқты қазақстандық белгілі ғалымдардың еңбектерінде егжей-тегжейлі сипатталған.[1]

ESOMAR зерттеуші-мамандар Бүкіләлемдік қауымдастығының жылдық есебіне сәйкес, 2013 жылы зерттеудің әлемдік нарық көлемі 40 млрд. АҚШ долларын құрады. Көрші Ресейде жүргізілген зерттеулердің құны 429 млн. АҚШ доллары. Қазақстан мұндай статистикалық есеп құратын елдердің тізіміне енгізілген жоқ,  алайда,  «BRIF Research Group» жетекші қазақстандық зерттеу агенттігінің басшысы Александра Рузанованың айтуынша, республикада зерттеу нарығының көлемі жылына 15-тен 20 млн. дейін ауытқиды.   Қазақстанда зерттеу шығындарының құны 1 долларға тең, Ресейде – 3 доллар, ал Ұлыбританияда – зерттеу нарығының әлемдік жетекшілерінің бірінің – көрсеткіші  жан басына шаққанда 78 долларға тең. Айтылған сандар қазақстандық зерттеу нарығының қай жерде екенін және қандай бағытта жылжып келе жатқанын айқын көрсетеді.

Жоғарыда көрсетілген сандар басым бөлігі маркетингтік зерттеулер үлесі болып табылатын зерттеу нарығын тұтастай сипаттайды. Әлеуметтік өлшемдер (public sector)[2] әлемдік зерттеу нарығының тек 8% қамтиды. Бұл таңқаларлық емес – маркетингтік зерттеулер бизнес-ортаға қызмет көрсетеді және үлкен қаржы ағындарымен байланысты. Әлеуметтік зерттеулердің аз үлесі жалпы зерттеулер көлемінде көптеген абсолюттік елдерге тән. Мұндай ерекше елдер public sector  бюджеті барлық зерттеу нарығын шамамен бестен бірін құрайтын, Сотүстік Корея (28%), Жаңа Зеландия (20%), Пәкістан (20%), Австралия (20%) және Швейцария (18%) болып табылады.   (20%),

Қазақстанда зерттеулердің салалық мамандануы әлемдік үрдістерге сәйкес келеді. Әлеуметтік зерттеулер аз ғана тауашаны алып жатқанына қарамастан басты тапсырыс беруші мемлекет болып табылады. С.Оразбекованың басшылығымен 2013 жылы MarketPro Consult зерттеу компаниясы жүргізген контент-талдау нәтижесіне сәйкес, мемалекеттік сатып алу нарығында социялогиялық зерттеулер бойынша 25 компания таныстырылды. Әлеуметтік зерттеулерге мемлекеттік бюджеттен 2012 жылы 261 млн. теңге (1,7 млн. доллар), ал 2013 – 357 млн. тг. (2,3 млн. доллар)[3].

Санаты бойынша ең танымал саяси зерттеулер (Президенттің Жолдауы, елдегі және аймақтардағы саяси-қоғамдық жағдай, этносаралық және конфессияаралық қарым-қатынас, экстремизм мен ланкестік мониторингі және т.с.с.) және әлеуметтік саладағы зерттеулер (білім сұрақтары, жастардың мәселесі, халықтың денсаулығы, нашақорлық, ТКШ, коррупция, елорданың маңызды сұрақтары, әр түрлі мемлекеттік органдардың қызметін бағалау және т.с.с.) болып табылады.

Әлеуметтік зерттеулерге негізгі тапсырыс берушілердің арасында ҚР Мәдениет және спорт министрлігі, Астана қ. Ішкі саясат басқармасы, ҚР Президенті жанындағы Қазақстандық стратегиялық зерттеулер институты (ҚСЗИ) сияқты ұйымдарды атауға болады. Әлеуметтік қызмет көрсетушілер арасынан Астана қ. зерттеу компаниялары басым болып отыр.  Алматы зерттеулер құрылымының үлесі 26% құрайды.  Аймақтардағы компанияларға мемлекеттік тапсыртардың 23% тиесілі[4].

Бүгінгі таңда Қазақстанда 35 әлеуметтік ғылымдардың докторлары, 77 әлеуметтік ғылымдардың кандидаттары, 7 PhD бар.  Олардың барлығы әлеуметтік зерттеулерді жүргізуге қатысады. Алайда, мұндай сарапшылар санының көп болуына қарамастан, әлеуметтік зерттеулер нарығында бір қатар проблемалар бар. 

Біріншіден, әлеуметтік зерттеулер нарығының өзекті мәселелерінің бірі, оларды жүзеге асыру сапасы болып табылады. Қазақстанда әлеуметтік зерттеулердің басым көпшілігі мемлекеттің тапсырысы бойынша жүзеге асырады. Бұл факт зерттеулердің сапасы туралы бір қатар мәселелерді көтереді: баға ұсыныстар форматының пайдалылығы, тапсырыс берушінің құзыреті, техникалық тапсырма құрайтын,  зерттеуге бағытталы (механикалық бюджетті игеру немесе нақты шешімдер қабылдау үшін деректерді алуға талпыну)  және т.с.с.

Соңғы он жылда мемлекет тарапынан әлеуметтік зерттеулер сұранысы күрт өсті. Зерттеулерді жүргізу қызметтеріне мемлекет тарапынан айтарлықтай қаражат бөлінген. Алайда, бұндай жағдайда әлеуметтік зерттеулер нарығы дамыды ма немесе тапсырыс берушілерді және әлеуметтікның шынайы мақсаттарын орындаушыларын бұрмалады ма? Бұл сұрақтың жауабы ашық болып қала бермек.

Ең алдымен, әлеуметтік зерттеулер сапасына мемлекеттік сатып алу форматы әсер етті. Мемлекеттік органдар әлеуметтік зерттеулерді жүргізу жөніндегі қызметтерді конкурс немесе баға ұсыныстары арқылы пайдалана алады. Конкурстық форматта орындаушыларға зерттеу құзыреті бойынша талаптар қойылады. Баға ұсыныстар форматында әлеуметтік зерттеулерді жүргізуге кез келген қатысушының құқығы бар, бірақ ең аз баға көрсеткен қатысушы ғана ұтып алады. Мемлекеттік сатып алу сайты мемлекеттік органдардың көбісі баға ұсыныстар форматына жүгінетінін көрсетеді. Нәтижесінде әлеуметтік зерттеулерді жүргізетіндердің арасында көбіне әлеуметтікдан хабары жоқ адамдар мен компанияларды көруге болады. Бір жағынан бұл әлеуметтік білімі жоқ бұрынғы супервайзерлер және сауалнама алушылар, екінші жағынан –  ақша табу мүмкіндігіне басқа жақтан тартылған  жай ғана адам мен компаниялар.  Мұндай компаниялар  сапа бағасына зиян келмейтіндей төмендетіп, тендерді ұтып алып, демпингке сатады.  

Екінші жағынан, әлеуметтік зерттеулерді жүргізу сапасына және алынған нәтижелерге техникалық ерекшелерді жасау деңгейі үлкен ықпал етеді. Техникалық ерекшеліктерді мемлекеттік қызметкерлер жасайды, себебі зерттеулерге тапсырыс берушілер мемлекеттік мекемелер болып табылады. Олардың көбісінің әлеуметтік білімі жоқ, әлеуметтік зерттеулерді қалай жүргізу туралы түсініктерін интернеттен алады, бір жағынан – кенет біліп қалу немесе өз түсінігі бойынша жасау. Нәтижесінде әлеуметтік зерттеулер жөніндегі жоба әлеуметтік сауалнама деп аталатын, респонденттер саны 10 мың адам және одан да көп, зерттеуді жүргізуге жанаспайтын мерзімдерді атап көрсету,  ұсынылған бюджет жұмсалатын шығындардан астам немесе зерттеудің нақты шығындарынан төмен болатын «жәдігерлер» деп аталатын техникалық ерекшелер пайды болады.

Жаппай сауалнама үшін респонденттердің санын анықтауына байланысты зерттеу сапасына айтарлықтай әсер ететін тағы бір мәселе. Бюджеттік қаражатпен жүргізілетін зерттеулерге көлемді іріктеулер тән. Орта есеппен олар 3300 адамды құрайды. Мемлекет тарапынан тапсырыс берушілердің санасында нақты таптаурын қалыптасқан, яғни сауалнамаға қаншалықты көп адам қатысса, нәтижесі дәлірек болады деп ойлайды. Нәтижесінде зерттелетін қоғамдастықтың көлеміне арналған оңтайлы 2000 респонденттің орнына, мемлекеттік шенеуніктер 5000-10000 адамды сұрайды. Белгілі болғандай, белгілі бір шекке жеткеннен кейін (әдетте 400 бірлік бағаланады), іріктеудің дәлдігі көп деңгейде оның құрылымына байланысты, 10000 адамнан кем болуы мүмкін, 500 және одан жауап қарағанда көлемінің қарағанда оңай және дәл болуы мүмкін. Сондықтан зерттеу нәтижелері іріктеу көлемі мен деректердің нақтылығы рационалды емес келісті дәлелдеуі мүмкін, бұған тапсырыс берушілердің құзыреттілігінің жеткіліксіз болуы себеп болып отыр.   

Мемлекеттік тапсырыс беру бойынша әлеуметтік зерттеулердің тағы бір өткір мәселесі олардың мақсатты бағытталуы болып табылады. Не үшін шенеуніктер әлеуметтікшыларға жүгінеді? Әлеуметтік маңызды сұрақтарға жауап беру үшін бе, әлде бюджеттік ақшаны игеру үшін бе? Зерттеушілердің деректері мемлекеттік қызметкерлердің жұмысында белсенді пайдалануын бақылауға бола ма?

Зерттеулердің сапасына әсер ететін тағы бір қиындық қаржыландыру саясаты болып табылады. Сарапшылардың пікірі бойынша қаражат бөлу жүйесінің жұмысы дөрекі. Жалпы мемлекет әлеуметтік зерттеулерді жүргізу үшін үлкен қаражат бөледі, алайда, әрбір нақты жағдайда зерттеу қаншалықты объективті өтеді деген сұрақ туындайды? Зерттеудің қаражатын қалыптастыруда екі тенденция бар – жоба үшін шектен тыс бюджетті көтеру немесе керісінше төмен баға. Мемлекеттік сатып алу сайтының деректері көрсетіп отырғандай, кейбір зерттеулерге бірнеше ондаған миллион теңге қаражат бөлінеді, ал басқаларына бірнеше жүздеген мың теңге, онда да респонденттерінің санының айырмашылықтары айтарлықтай емес. Мұндай сұрақтар немен негізделген? Осындай қаражатты айта отырып, тапсырыс берушілер тапсырыс берушілер мемлекетке осындай қаражаттарға қандай жолмен есеп айырысуды жүргізеді? Тіпті одан да қызықты болып табылатын қайталанатын зерттеулердің қаражаты. Егер бірінші зерттеуде қаражаттың жарты бөлігі әдіснама және зерттеу құралдарын жасауға есептелсе, онда неге бірінші зерттеудегі дей зерттеу қайталанғанда дайын сауалнамаға сондай ұқсас қаражат бөлінеді?  Біз ақшаны жылыстатумен немесе қаражатты тиімсіз пайдалану туралы әсер қалдырады.

Осылайша, Қазақстанда әлеуметтік зерттеулерді дамыту үшін бірқатар мәселелерді шешу қажет.

Біріншіден, мемлекет, негізгі бастамашы және әлеуметтік деректерге тапсырыс беруші ретінде әлеуметтік зерттеулер тапсырысының нақты механизмдерін қалыптастыру керек, яғни, олардың орындалуын бақылау, нәтижелерді қабылдау және ең бастысы ағымдағы жұмыс үшін алынған деректерді пайдалану және шешімдерді қабылдау. Бұл әрекеттерді орындау үшін зерттеу нәтижелерін қабылдауға, бюджетті ақтау үшін, техникалық ерекшеліктерді жасайтын, зерттеу тақырыптарын қайта құрайтын кәсіби әлеуметтікшылардан құралған сарапшылар кеңесін қалыптастыру керек.

Екіншіден, әлеуметтік зерттеулер бойынша мемлекеттік сатып алу механизмін қайта қарастыру қажет және баға ұсыныстар форматынан бас тарту керек. 

Үшіншіден, конкурстық негізде сатып алуды жүргізу кезінде орындаушыларға сарапшылар кеңесімен бекітілетін барабар талаптарды ұсыну керек.   

Төртіншіден, мемлекеттік органдардың тікелей қызметінен алынған деректерді пайдалануды реттейтін құқық реттегішін жасау қажет.

Бесіншіден, әлеуметтік зерттеулердің нәтижелерін жүйелі түрде қалың жұртшылыққа дейін жеткізу қажет. Осы саланың айқындығы мен ашықтығы әлеуметтік жобалардың механизмдері мен құралдары қайраланып  қазақстандық әлеуметтікның неғұрлым тиімді және қарқынды дамуына әкелетін пікірталас алаңын құрады. 

Соңында, саяси шешімдерді қабылдау негізінде қабылданатын шешімдердің сапасын жоғарылатын, әлеуметтік зерттеулердің нәтижелерін талдау үшін сараптамалық әлеуетін дамыту қажет. Ондай болмаған жағдайда, қазақстандағы әлеуметтік зерттеулер «нәтиже үшін нәтиже» алуға ғана бағытталған болады. 

Ұсынылған шаралар әлеуметтік зерттеулердің деңгейін көтеру үшін ғана емес, сонымен қатар мемлекеттік қаражатты тиімді пайдалану үшін де маңызды болып табылады.


[2] Global Market Research 2014, Published by ESOMAR. Amsterdam, P. 16

[3] Оразбекова С.Р. Оценка системы государственных закупок услуг по проведению социологических исследований //Сборник материалов V Конгресса социологов Казахстана. Алматы, 2014. С. 342, 358.

[4] Оразбекова С.Р. Оценка системы государственных закупок услуг по проведению социологических исследований //Сборник материалов V Конгресса социологов Казахстана. Алматы, 2014. С. 351