You are here

TIMSS: ҚАЗАҚСТАНДЫҚ ОҚУШЫЛАР МАТЕМАТИКА МЕН ЖАРАТЫЛЫСТАНУДАН АРТТА. НЕ ІСТЕУ керек?

Printer-friendly versionPDF version

«Педагогика  саласындағы ғылыми тәжірибе» журналы, №3, 2015ж.

Қазақстандық оқушылар TIMSS (Trends in International Mathematics and Science Study) халықаралық зерттеуінің көшбасшыларынан математика және жаратылыстану құзыреті деңгейінде артта. Осы бірегей жобаның үйлестірушісі IEA (International Association for the Evaluation of Educational Achievement) оқушылардың оқу жетістіктерін бағалайтын Халықаралық қауымдастығы болып табылады. 

Қазірдің өзінде TIMSS-2015 алтыншы зерттеуіне әлемнің 60 білім беру жүйелерінен 600 мыңнан астам оқушы қатысты. Халықаралық үйлестіруші орталық ықтималды-пропорционалды әдісі арқылы әр қатысушы елден кемінде 150 мектеп таңдап алынады. Осылайша, қатысушы 4 және 8 сынып оқушыларының контингенті бүкіл халыққа жарияланады.

Тәжірибесіз теория

Қазақстан TIMSS-2007, 2011 және 2015 үш кезеңіне қатысты. Сонымен қатар, бұл ретте екінші циклінде негізгі мектептің оқушылары ретінде бастауыш мектеп оқушыларының нәтижелері (TIMSS-2007 4 сынып - оқушылары) нашарлап кетті.

Қазақстан: TIMSS нәтижелері/балл

Статақпарат: ҚР: TIMSS-2007 қатысушылары - 3 990 4-сынып оқушылары. (141 мектептер), TIMSS-2011- 4 385 – 4- сынып, 4 390 – 8- сынып (154 мектептер).

Халықаралық тапсырмаларды орындаудың төмен деңгейіне әсер етіп отырған факторлардың бірі мектеп бағдарламасының шамадан тыс теориясы.  Оқу материалы адам өміріндегі шынайы жағдайларда көкейкесті емес. Қазақстандық оқулықтарда бейстандарт форматтағы шығармашылық тапсырмалардың болмауы. Өткен материалды нығайту қарапайым механикалық қайталау мен есте сақтауды қамтиды. Сонымен бірге,  қазіргі таңда көп айтылып және жазылып жүрген функционалдық сауаттылық, оқушылардың академиялық дағдыларын және алған теориялық білімін өмірлік тәжірибеде қалыптастыру болып табылады.

TIMSS зерттеуінің бірегейлігі тәжірибелік мән мәтіндегі сұрақтарды қамтитын бағалау аспаптарында. Мысалы, «Жаратылыстану» блогы бойынша төртінші сынып оқушыларына арналған мынадай тапсырма ұсынылды:

Төртінші сынып оқушыларының көпшілігі тек қыш құмыралардың нөмірін ғана дұрыс көрсетті. Оқушылар өздерінің толық жауаптарын негіздей отырып жазылған түсініктері қиындық тудырды.  

Осындай ұқсас жауаптар негізгі мектеп оқушыларының жауаптарынан көрінді. Оқушылар геометриялық элементтері бар арифметикалық тапсырмаларды орындау барысында жазбаша жауапты қалыптастыруда қиындалды. Бұл – қалыптаспаған оқушылардың оқу дағдыларына қажет диаграммалар және графиктер, ситуациялық есептерді талдау салдары болып табылады.

8 сынып оқушыларына арналған тапсырма мысалы.

Қазақстандық оқу бағдарламаларының мазмұны білу және түсіну сияқты танымдық қызмет түрлері басым тұрғыда жауабын тандайтын жабық түрдегі тапсырмаларды жақсы орындаудың себебі болып табылады.     

Сондықтан төменде көрсетілген тапсырмаларды қазақстандық оқушылар жақсы орындайды, себебі, олар математикалық және жаратылыстанудан алған білімдерін көрсетуді ғана талап етеді:

4 сынып, математика

Үш мың жиырма үш саны былай жазылады:

А. 323

В. 3023

С. 30 023

D. 300 023

8 сынып, жаратылыстану
Төменде берілгендердің ішінен қоспаны табыңыз?

А. ауа

В. су

С. алюминий

D. сутегі

Шешу жолдары

Бүгінгі таңда, оқушылардың зерттеу ептілігін қалыптастыруға ықпал ететін, шығармашылық және іздеу қабілеттерін дамытудағы оқу процесін қайта бағыттау маңызды.  Мұндай жағдайға тәжірибелік бағыты бар, күрделілігі әр түрлі деңгейдегі сұрақтар мен тапсырмалары қамтылған оқу-әдістемелік әдебиеттер болғанда қол жеткіземіз.

Сондай-ақ, қатысушылардың халықаралық зерттеулер тапсырмаларын орындауына бұрын мектепте өткізілген тақырыптардың орнықтыру жүйелік механизмі жеткіліксіз пайдаланылғаны әсер етті. Мысалы, «Сандар» тақырыбындағы бірқатар сұрақтарды (проценттер, пропорциялар және т.б.) зерделеу 5-6 сыныптарының математика курсында аяқталады және негізгі мектептің 7-8 сыныптарында алгебра және геометрияны оқығанда жандандырылмайды. Осы ретте Қазақстандық оқушылардың шетелдік құрдастары мұндай тақырыптарды жоғары сыныптарға шейін оқиды. Сондықтан жаңа білім беру технологияларын өткен оқу материалдарын орнықтыру және әрбір сабақ тиімділігін арттыру әдістерін жүйелік негізде пайдалану маңызды.         

Сондай-ақ, озық педагогикалық қоғамдастықтар қолданылатын  оқушылардың сыни тұрғысынан ойлау қабілетін дамыту технологиясын белсенді ендіруді талап етеді. Тест тапсырмаларының халықаралық бағалау өлшеулерінде оқушы ұсынылған ақпаратты түсінуі тиіс және өзінің жеке талдамалық шешімін қалыптастыратын мәселелері бар. Осындай бірегей және ерекше сұрақтар форматы мұғалімдерден барлық оқушыларды қалыптастыруда олардың белсенді және мазмұнды оқыту, қабілеттерінің деңгейіне қарамастан кәсібилік талап етеді. 

TIMSS тапсырмаларының әр қайсысы сурет, график және диаграмманы қамтиды.  Сондықтан тиімді оқыту нәтижелері интерактивті пәндік кабинеттерін қолдану мүмкіндіктерін тиімді пайдалану болып табылады.

Әрине, оқушылардың бір мезгілде бірнеше пәндер білімін қолдану қабілеттері және деңгейлері оқу жетістігіне тікелей байланысты. Бұл өз кезегінде кіріктірілген сабақтар жүргізуге ықпал етеді.

Жоғарыда айтылған оқыту технологияларын қолдану  тексерілген дәстүрлі форматына және бақылау жұмыстарына аналогиялық халықаралық тест тапсырмалары мен сұрақтарды ендіруге мүмкіндік береді.  Қазіргі таңда барлық білім беру ұйымдары халықаралық зерттеулердің өткен жылдарының және құпиялылық режимінен шығарылған тест тапсырмаларына қол жетімді.

Мектепте білім беру мазмұнын жаңғыртуда ерекше рөл атқарылады. Үздік халықаралық тәжірибе негізінде жаңа білім беру стратегиясын флагманы Назарбаев Зияткерлік мектептері болып табылады. Бұл жерде инновациялық технологиялары табысты енгізілуде. Олар оқушылардың «кең спекторлы», сыни ойлау, жобалау және ғылыми-зерттеу жұмыстарын орындау, жеке және топпен жұмыс істеу және т.б. сияқты дағдыларын қалыптастыруға бағытталған. Осылайша, мектептен «шығу» нәтижелері, А.Энштейннің білім беру мәні туралы мәлімдемесін пайдалана отырып,  «бізді мектепте үйреткендердің барлығы ұмытылса, онда не қалады» деп санауға болады.   

Бұл оқу бағдарламалары қазақстандық қамту бүгін ауқымды жаңарту TIMSS және PISA оқу жетістіктерін бағалау халықаралық деңгейде танылған оқу қоғамдастық тұжырымдамалық моделін байланысты екенін атап өткен жөн. Ауқымды қазақстандық оқу бағдарламаларының мазмұнын жаңарту TIMSS және PISA білім беру жетістіктерінің тұжырымдамалық моделін бағалау бүгінде халықаралық педагогикалық қоғамдастығымен танылғанын атап өту қажет. Мектептегі білім берудің жаңа мазмұны педагогикалық міндеттердің деңгейін көрсетеді.

Тағайындалған жаңа басылымдар мектептегі білім берудің дәстүрлі классикалық мақсаттарынан бас тартуды меңзеп отырған жоқ. Қазақстанның білім беруінің ілгері сипатын сақтап қалу, оның тәжірибелік және өмірлік компоненттерін жақсартады. Жаңа мазмұн тұлғаны сәтті оқытылған және өзін-өзі белсенді, шығармашылық қабілеттерін қалыптастыруда күтілетін нәтиже ала алады.  

Осылайша, жаңа деңгейге біртіндеп көшу Қазақстанның әлемдік білім беру кеңістігіне бірігуіне мүмкіндік береді, сондай-ақ, елдегі білім беру сапасы көрсеткіштерінің айтарлықтай артуына алып келеді.

Бас талдаушы, Халықаралық салғастырмалы зерттеулер департаменті